Tekstil laboratuvarlarının çoğunda bir kalibrasyon klasörü vardır. Herhangi bir salı günü, kopma cihazının hâlâ doğru okuyup okumadığını söyleyen bir sistemi olan laboratuvar daha azdır. Bu yazının konusu ikisi arasındaki farktır.
Dayanak belge ISO/IEC 17025:2017'dir: deney ve kalibrasyon laboratuvarlarının yeterliliği için genel şartlar. Mantığını kullanmak için akredite olmanız gerekmez; ölçüm ekipmanını kontrol altında tutmanın en yaygın tanınan tarifidir.
Aynı şeymiş gibi kullanılan dört kelime
| Terim | Nedir | Genellikle kim yapar |
|---|---|---|
| Kalibrasyon | Cihaz okumasını değeri bilinen bir referansla karşılaştırmak, farkı ve belirsizliğini belirtmek | Yetkin bir kalibrasyon laboratuvarı |
| Ayar | Cihazı referansa daha yakın okuyacak şekilde değiştirmek | Kalibrasyoncu ya da üretici |
| Doğrulama | Cihazın belirlenmiş bir şartı — örneğin test standardındaki bir toleransı — karşılayıp karşılamadığına karar vermek | Laboratuvar, kalibrasyon sonuçlarını kullanarak |
| Ara kontrol | Kalibrasyonlar arasında, cihazın kaymadığını gösteren daha basit bir kontrol | Laboratuvarın kendisi |
"Kalibre edilmiştir" diyen ama cihazın test yönteminizin istediği toleransı karşılayıp karşılamadığını söylemeyen bir sertifika işin yarısıdır. Doğrulama — sonucu şartla karşılaştırmak — sizin işinizdir.
ISO/IEC 17025 ne ister
Standardın ekipman maddeleri kısadır ve tamamını okumaya değer. Özetle:
- ekipman, geçerli bir sonuç için gereken doğruluğu veya ölçüm belirsizliğini sağlayabilmelidir (6.4.5);
- ölçüm ekipmanı, doğruluğu sonuçların geçerliliğini etkiliyorsa ya da metrolojik izlenebilirlik için gerekiyorsa kalibre edilmelidir (6.4.6);
- laboratuvarın gözden geçirilen ve gerektiğinde ayarlanan bir kalibrasyon programı olmalıdır (6.4.7);
- güveni korumak için ara kontroller gerekiyorsa, bir prosedüre göre yapılır (6.4.10);
- aşırı yüklenen, hatalı kullanılan ya da şüpheli sonuç veren ekipman hizmetten çekilir ve önceki sonuçlara etkisi incelenir (6.4.9);
- her ekipman için kayıt tutulur (6.4.13).
Ara kontroller, 7.7.1 maddesinde laboratuvarın sonuçlarının geçerliliğini izleme yolları arasında da geçer.
Bir tekstil cihazı aslında birkaç cihazdır
Kopma cihazı, yıkama haslığı cihazı ya da Martindale tek bir nesne olarak kalibre edilmez. Her biri, kendi referansı olan ölçülen büyüklüklerin bir toplamıdır:
| Cihaz | Sonucu etkileyen büyüklükler |
|---|---|
| Kopma / yırtılma cihazı | Kuvvet, uzama ya da travers yolu, hız |
| Yıkama haslığı cihazı, yıkama makinesi | Banyo sıcaklığı, süre, dönüş, flotte hacmi |
| Martindale, krokmetre | Yükleme ağırlıklarının kütlesi, devir sayısı, strok |
| Kondisyonlama odası veya kabini | Sıcaklık ve bağıl nem |
| Teraziler | Kütle |
| Yanmazlık kabinleri | Süre, alev yüksekliği, gaz debisi |
| Işık kabini | Lamba durumu ve kullanım saati |
Her büyüklük için üç şey yazın: test yönteminin istediği tolerans, nasıl kalibre edildiği ve arada nasıl kontrol edildiği. Kopma cihazlarında kuvvet ölçüm sistemi normalde ISO 7500-1'e göre doğrulanır ve bu standart makineyi doğruluğuna göre sınıflandırır; sertifikadaki sınıfın çalıştığınız yöntemler için yeterli olup olmadığına bakın.
İnsanların gerçekten yapacağı ara kontroller tasarlamak
Ara kontrol, yapılması gerektiği anda yapılabilecek kadar hızlıysa işe yarar. Bazı pratik kalıplar:
- Kütle: her terazinin yanında duran bir kontrol ağırlığı seti; gün ya da seri başında tartılır. Tik değil, okunan değer kaydedilir.
- Kuvvet: çenelere asılan bir referans ağırlık ya da kontrol yük hücresi; en çok kullandığınız aralıkta bir iki noktada.
- Sıcaklık: yıkama banyosunda, etüvde ya da kondisyonlama kabininde referans termometre; cihaz göstergesiyle karşılaştırılır.
- Nem: kondisyonlama odasında bağımsız bir veri kaydedici; periyodik olarak psikrometre gibi bir referans cihazla karşılaştırılır.
- Süre ve sayım: cihaz zamanlayıcısına karşı kronometre; kısa bir çalışmada devir sayacına karşı elle sayım.
- Yükleme ağırlıkları: Martindale ve krokmetre yüklerini kalibre bir terazide tartın; düşer, çentiklenir, karışır.
- Yöntemin bütünü: belirli aralıklarla test edilen bir iç kontrol kumaşı ve sonuçlarının tutulduğu bir kontrol grafiği. Bu, tek bir kontrolün bulamayacağı sorunları yakalar — aşınmış aşındırıcı, değişen operatör alışkanlığı, yeni sarf lotu.
Her kontrol için kabul sınırını işe başlamadan önce belirleyin ve sınır aşıldığında ne olacağını yazın.
Aralığı belirlemek ve değiştirmek
Evrensel bir kalibrasyon aralığı yoktur. Üreticinin önerisi, çalıştığınız standartların şartları ve müşterilerinizin beklentisiyle başlayın. Sonra kendi verinizi kullanın: ara kontrolleri hiç kıpırdamayan bir cihaz daha uzun aralığı hak edebilir; kayan bir cihaz daha kısasını ister. ISO/IEC 17025 programın gözden geçirilip ayarlanmasını açıkça bekler.
Kalibrasyon sertifikasını okumak
Dosyaya kaldırmadan önce kontrol edin:
- Aralık — kalibrasyon noktaları gerçekten kullandığınız aralığın içinde mi?
- Bulunduğu gibi / bırakıldığı gibi — cihaz ayarlandı mı? Ayarlandıysa ayardan önce ne okuyordu? Sonuçlarınız ona dayanıyordu.
- Belirsizlik — ihtiyacınız olan toleransa göre yeterince küçük mü?
- İzlenebilirlik — sertifika referansı ve izlenebilirliğini belirtiyor mu?
- Uygunluk — laboratuvarınızda biri sonuçları yöntem toleransıyla karşılaştırıp kararı imzaladı mı?
Bir şey sınır dışına çıktığında
Kalibrasyon ya da ara kontrol cihazın sınırlarının dışında olduğunu gösterirse, kullanmayı bırakın, etiketleyin ve son iyi kontrolden bu yana üretilen sonuçlara geri dönün. Etkilenip etkilenmediklerine ve müşterilere bildirilmesi gerekip gerekmediğine karar verin. Bu rahatsız edicidir — sık ve basit kontrollerin, yalnızca yıllık bir sertifikadan daha değerli olmasının nedeni de tam olarak budur.
Gri skalalar ve diğer görsel referanslar da aynı muameleyi hak eder: solar, elden ele geçer; bir plana göre incelenip yenilenmelidir.
Cihazlarımızı İstanbul'daki kendi atölyemizde üretiyoruz ve her biri için kalibrasyon noktalarını ve kontrol prosedürlerini tanımlamanız için gereken teknik verileri sağlıyoruz.