Gramaj, her kumaş konuşmasının başladığı sayıdır. Metre fiyatını belirler, her siparişte yer alır ve çoğu zaman alıcının mal gelince ilk kontrol ettiği değerdir. Çoğu laboratuvar onu daire kesici ve teraziyle iki dakikadan kısa sürede ölçer.
Bu kadar rutin olduğu için kimse hangi standardın kullanıldığını sormaz. Oysa tedarikçinin tam en bir şerit üzerinde, alıcının dört küçük daire üzerinde tarttığı bir örme kumaş, sözleşmedeki toleranstan daha büyük bir farkı haklı olarak gösterebilir.
Dört doküman, dört durum
| Standart | Kumaş | Numune |
|---|---|---|
| ISO 3801 | Dokuma kumaşlar, esnek dokumalar dahil | Top veya numune boyu; metre ağırlığı ve m² ağırlığı |
| ASTM D3776 | Kumaşlar genel | Laboratuvara ne geldiğine göre A–D seçenekleri |
| EN 12127 | Kumaşlar | Küçük numuneler |
| ISO 9073-1 | Nonwovenlar | Nonwoven yöntemi |
İki nokta sık gözden kaçar:
- ISO 3801 bir dokuma kumaş standardıdır. Süprem için ona atıf yapmak yaygındır, ama kapsamı örmeyi içermez. Küçük numunelerle test edilen örme kumaşlar için Avrupa'daki olağan referans EN 12127'dir.
- ISO 3801 metre ağırlığı ile metrekare ağırlığını ayırır. Bazı kumaşlarda ikisi yalnızca enle bağlantılıdır; bazılarında ise en boyunca yapısal değişim bu ayrımı önemli kılar.
ASTM D3776: seçenek sonucun parçasıdır
ASTM D3776'nın dört seçeneği vardır:
- A seçeneği — tam top, rulo veya kesim. Ticari sevkiyatların kabul testinde yaygın olarak kullanılan seçenektir.
- B seçeneği — toptan kesilmiş tam en bir numune.
- C seçeneği — laboratuvara gönderilen küçük bir parça. Sonuç yalnızca o numuneye aittir, partinin tamamı için geçerli olmayabilir.
- D seçeneği — dar kumaşlar.
Kenarlar da önemlidir. Aksi belirtilmedikçe sonuçlar kenarları içerir ve kondisyonlanmış kumaşa dayanır. C seçeneğinde ise ölçümler kenarları içermez ve kenar payı belirtilmedikçe böyle raporlanmalıdır.
Yani küçük parça üzerindeki C sonucu ile rulo üzerindeki A sonucu aynı ölçüm değildir. Tedarikçi ile alıcı anlaşamıyorsa, teraziyi kontrol etmeden önce her birinin hangi seçeneği kullandığına bakın.
Küçük numunede gramaj nerede şaşar?
Örmeler gergin halde kesiliyor. Rulodan ya da masadan alınan örme çoğu zaman hâlâ gerilmiş durumdadır. Ondan kesilen daire gevşer ve küçülür — ama kütlesi aynı kalır. Hesaplanan gramaj bu durumda düşük çıkar. Örme kumaşı kesmeden önce düz serin ve gerilimsiz halde gevşemesine izin verin.
Kondisyonlanmamış numune. Nem tarttığınız kütlenin parçasıdır. Pamuk ve viskoz kumaşlar, kuru depo havası ile ISO 139 standart atmosferi arasında kütlece yüzde birkaç fark gösterir. Numuneleri kesmeden önce kondisyonlayın ve hemen tartın.
Kör veya hasarlı bıçak. Kör bıçak iplikleri kesmek yerine sürükler; kenar düzensiz olur ve alan kesicinin iddia ettiği alan değildir. Gevşek yapılar teraziye ulaşmadan kenarlarından iplik kaybedebilir. Bıçakları kesim kötü görünmeye başladığında değil, belirli bir programla değiştirin.
Yanlış altlık. Kesicinin altında sert ve düz bir kesim altlığı gerekir. Aşınmış, oluklu bir altlık kumaşın bıçak altında şekil değiştirmesine izin verir.
Az sayıda nokta. Gramaj en boyunca değişir; kenarlar çoğunlukla ortadan farklıdır. Tek köşeden dört daire değil, kenar bölgesinden kaçınarak en boyunca dağılmış numuneler kesin. Ortalamayı ve dağılımı raporlayın.
Terazi çözünürlüğü. Hafif bir vualin 100 cm²'lik dairesi bir gramın çok altında gelir. 0,01 g okuyan bir terazi o dairede 1 g/m² gramaj çözünürlüğü verir; dar bir tolerans için kaba kalabilir. Hafif kumaşlar için daha ince okunabilirlikte terazi kullanın.
Hesap
100 cm²'lik dairede gramaj, gram cinsinden kütlenin 100 ile çarpımıdır. Başka kesici alanlarında katsayı değişir. Kesicinin alanını teyit edin — kesiciler farklı boyutlarda üretilir — ve hesap tablosundaki ya da terazi yazılımındaki katsayının gerçekten kullanılan kesiciyle eşleştiğinden emin olun.
Laboratuvar g/m²'yi doğrudan hesaplayan bir numara terazisi kullanıyorsa, yazılıma girilen numune alanının kesiciyle aynı olduğunu kontrol edin.
Kaplamalı, laminasyonlu ve apreli kumaşlar
Kaplamalı ya da laminasyonlu kumaşın gramajı kaplamayı da içerir. Şartname taban kumaş ağırlığını ve ilave ağırlığı ayırıyorsa ilavenin nasıl belirleneceğinde anlaşın; gramaj tek başına bunu söyleyemez.
Apreli kumaşlarda apre öncesi ve sonrası ağırlık farklıdır; yıkama öncesi ve sonrası da öyle. Şartın hangi duruma ait olduğunu belirtin.
Rapordan önce
- Dokuma mı, örme mi, nonwoven mı — standart ona uygun mu?
- ASTM D3776 ise hangi seçenek?
- Kenarlar dahil mi hariç mi?
- Örmeler kesimden önce gevşetildi mi?
- Numuneler ISO 139'a göre kondisyonlandı mı?
- Bıçak keskin, altlık düz, kesici alanı teyit edildi mi?
- Numune noktaları en boyunca dağıtıldı mı?
- Terazi çözünürlüğü numune kütlesine yeterli mi?
Gramaj kitimiz 100 cm²'lik daire kesiciyi dijital terazi, kesim altlıkları ve yedek bıçaklarla bir araya getirir; numara terazimiz ise g/m²'yi istatistikleriyle hesaplayabilir. İkisi de İstanbul'daki kendi atölyemizde üretilmektedir.