Bir boyutsal değişim testinin içinde üç standart vardır. ISO 6330 numuneyi yıkar ve kurutur. ISO 3759 numunenin nasıl hazırlanacağını, işaretleneceğini ve ölçüleceğini söyler. ISO 5077 ikisini birleştirir; değişimin nasıl hesaplanıp raporlanacağını tanımlar.
Laboratuvarlar birincisine yatırım yapar, ikincisini doğaçlar. Oysa 350 mm'lik ölçü boyunda %3'lük bir çekme sınırı yaklaşık 10 mm demektir. Yandan okunan bir cetvel, avuçla düzeltilen bir numune ya da yayılıp lekeye dönen bir işaret sonucu bir iki milimetre kaydırabilir; bu da toleransın büyük bir kısmıdır.
ISO 3759 kumaş numunesi için ne ister?
Düz kumaş numuneleri için uzun süredir değişmeyen şartlar basittir:
| Konu | Şart |
|---|---|
| Numune | 500 mm × 500 mm, kenarları boy ve ene paralel |
| Toptaki konumu | Top uçlarından değil (en az 1 m içeriden) |
| İşaretler | Her yönde en az üç çift |
| Bir çiftin arası | En az 350 mm |
| Kenara uzaklık | Hiçbir işaret kenara 50 mm'den yakın değil |
| Okuma | 1 mm hassasiyetle, düz ve pürüzsüz yüzeyde, gerdirmeden |
Güncel baskı ISO 3759:2011'dir. Eski metinler, örgülerin çoğu gibi kullanımda kolay esneyen kumaşları kapsam dışında bırakıyordu; 2011 baskısı dokuma ve örme kumaşları ve konfeksiyon ürünlerini kapsar. Giysiler için ISO 3759, giysi tipine göre ölçüm noktaları sıralar — boy, kol, göğüs genişliği, bel, iç bacak — tercihen dikişler boyunca ya da dikiş kesişimleri arasında.
İşaretlerin kendisi
ISO 3759 birkaç işaretleme yöntemine izin verir: şablonla birlikte silinmez mürekkep, kumaşa dikilen ince zıt renkli iplikler ve termoplastik malzemelerde ısıtılmış telle açılan küçük delikler.
Sahada gördüğümüz sorunlar:
- Yeterince silinmez olmayan mürekkep sıcak yıkamada solar ya da yayılır. Çapı 2 mm'ye çıkmış bir nokta 1 mm hassasiyetle okunamaz.
- Şablon yerine gözle konan işaretler. Bir çift 352 mm, diğeri 347 mm ise henüz bir hata yoktur; ama şablon, sonradan yanlış okumaları fark etmeyi kolaylaştırır.
- Kenara fazla yakın işaretler. Kenarda kumaş saçaklanır ve kıvrılır; 50 mm'lik pay bunun için vardır.
Her çifti bir kodla açıkça tanımlayın ki yıkama sonrası okuma, doğru yıkama öncesi okumayla eşleşsin.
Zamanlama: "kurumuş" değil, kondisyonlanmış ölçün
Yıkama öncesi ve sonrası iki ölçüm de ISO 139 standart atmosferinde kondisyonlanmış numune üzerinde yapılır. Kurutucudan sıcak ve aşırı kuru çıkan numune ölçüme hazır değildir; nemli bir odada bir gece geçirip "kurumuş gibi" gelen ipte kurutulmuş numune de hazır değildir.
Numuneleri ölçmeden önce standart atmosferde dengeye getirin; havanın iki yüze de ulaşması için tek tek ve düz serin. Numuneler kabinde kondisyonlandıysa partiyi bitirene kadar hepsini ölçüm masasına yığmak yerine teker teker çıkarın.
Gerdirme: görünmeyen hata
ISO 3759, kırışıklıkların gerdirmeden giderilmesini ister. Uygulamada operatörler numuneyi avuç içiyle dışa doğru düzeltir; bu da örgüleri ve gevşek dokumaları tam ölçülen yönde bir iki milimetre uzatır.
Daha iyi alışkanlıklar:
- Numuneye dokunmadan önce bir an masada oturmasını bekleyin.
- Merkezden hafif dokunuşla düzeltin ya da hiç düzeltmeyin; çoğu kumaş cetvelin altında kendiliğinden düzleşir.
- Numunenin bir kısmının masa kenarından sarkmasına izin vermeyin.
- Yeterince uzun bir cetvel ya da şerit kullanın; kumaşı sürüklemeden yerleştirin.
Fiberglas şerit metreler kullandıkça sapar. ISO 3759'un eski baskıları, doğruluklarının en az altı ayda bir kontrol edilmesini öneriyordu; kalibrasyon planınıza teraziyle aynı ciddiyetle alın.
İşaret kuralı
ISO 5077, boyutsal değişimi orijinal boyutun yüzdesi olarak verir; çekme eksi, uzama artı işaretlidir:
Boyutsal değişim % = (son − ilk) / ilk × 100
Tuzak, yıllar önce yazılmış ve (ilk − son) / ilk hesaplayan bir Excel tablosudur. Büyüklük aynıdır, işaret terstir. Yanında "çekme" kelimesi olmayan "+%3,2" ifadesi er ya da geç ters okunur. İşaretin yanına kelimeyi de yazın.
Kaç numune?
Tek numunenin hassasiyeti sınırlıdır. Eski EN 25077 metninin bilgi amaçlı ekinde, farklı bir yıkama yöntemiyle 1970'lerde yapılmış bir laboratuvarlar arası çalışmaya dayanarak, tek numunede tek deneyin %95 güven sınırı yaklaşık ±1,7 yüzde puan, dört numunede ise ±1'in altında verilmişti. Rakamlar eskidir ama ders günceldir: tek bir parça, bir kumaşın %3'lük sınırı geçip geçmediğine karar veremez.
Birden fazla numune test edin, boy ve eni ayrı raporlayın; kaç numune ve kaç çevrim kullanıldığını yazın.
Ölçüm masası kontrol listesi
- Numune 500 × 500 mm, top ucundan en az 1 m içeriden mi?
- Her yönde üç çift işaret, en az 350 mm arayla, kenardan 50 mm içeride mi?
- İşaretler yıkamaya dayanıyor ve 1 mm hassasiyetle okunabiliyor mu?
- İki ölçüm de kondisyonlanmış numunede mi?
- Elle gerdirme yok, masadan sarkma yok mu?
- Çekme eksi işaretle ve kelimeyle yazıldı mı?
Referans yıkama makinelerimizi ve kondisyonlama kabinimizi İstanbul'daki kendi atölyemizde üretiyoruz; ama bu doğruluğun rapora ulaşıp ulaşmayacağına ölçüm masasında sizin laboratuvarınız karar verir.