Tambur cihazları, simüle edilmiş trafikten sonra halının nasıl göründüğünü söyler. Lisson Tretrad ise halıdan ne kadarının gittiğini söyler. Tamburun içinde bilye yuvarlamak yerine, gerdirilmiş bir halı şeridi boyunca yüklü ve dönen ayakları yürütür; havı ayakkabının yaptığı gibi sürter, bu sırada hareketli emiş ağızları kopan lifi alır.
Yöntem ISO 12951:2020'dir: Tekstil zemin kaplamaları — Lisson Tretrad makinesi kullanılarak kütle kaybı, lif bağlanması ve merdiven basamağı kenarı görünüm değişikliğinin tayini. Üçüncü baskıdır ve ISO 12951:2015'in yerini almıştır.
Dört yöntem, dört farklı soru
ISO 12951 tek bir test değildir. 2020 baskısı, tekstil zemin kaplamaları için altlıklı ya da altlıksız uygulanan dört yöntem tanımlar:
| Yöntem | Neyi belirler | Tipik ürün |
|---|---|---|
| A | Kütle kaybı; sentetik havlı halılarda lif bağlanması için de kullanılır | Kesik ve ilmekli havlı halılar |
| B | Merdiven basamak kenarında görünüm değişimi | Merdivende kullanılacak halılar |
| C | Lif bağlanması | Sentetik ilmekli halılar |
| D | Lif bağlanması (tüylenme) | İğneli ve havsız zemin kaplamaları |
Yalnızca "ISO 12951" diyen şartname eksiktir. Sonuç vermeden önce hangi yöntemin istendiğini — ve numunenin altlık üzerinde test edilip edilmeyeceğini — sorun. Yöntemler farklı sorulara cevap verir; sonuçları birbirine dönüştürülemez.
Makine nasıl çalışır
Prensibi anlatmak kolay, tekrar üretmek zordur. Standardın ne istediğine örnek olarak iki istasyonlu makinemizi alırsak:
- numune boyuna gerdirilerek bağlanır (bizim makinede 20 kg'lık gergi ağırlığıyla);
- her biri yüklü (bizim makinede tabansız başlık başına 15 kg) dört ayaklı döner başlıklar, numune boyunca tanımlı bir yolda ilerler — nominal 800 mm; bu uzunluk toplam araba stroku değil, standardın referans tanımıdır;
- tabanlar başlığın ilerleme hızından biraz daha hızlı döner; böylece hem bastırır hem kayar — havı sürten şey bu kaymadır;
- hareketli emiş ağızları başlıkları izler ve kopan lifi alır.
A yönteminde sonuç, numunenin test öncesi ve sonrası kütlesinden hesaplanır.
Hata 1: Taban kaplamalarını yeniden kullanmak
Tabanlar aşındırıcının kendisidir. ISO 12951:2020, her testten önce yeni taban kaplamaları takılmasını ister — iki başlıklı, dört ayaklı bir makinede bu test başına sekiz taban demektir. Tabanlar, kalınlığı, sertliği ve yüzey profili tanımlı, belirlenmiş bir kauçuk karışımından yapılır.
İkinci testi dünkü tabanlarla yapmak para kazandırır, sonucu kaybettirir: camlaşmış taban daha az tutar, farklı kayar ve daha az lif koparır. Kütle kaybı değerleriniz birkaç haftadır düşüyorsa, halıyı kontrol etmeden önce taban kaydına bakın.
Taban kaplamalarını onaylı tek bir lottan alın, düz ve ısı ile ozon kaynaklarından uzak saklayın. Kauçuk rafta da yaşlanır.
Hata 2: Dengede olmayan numuneyi tartmak
Kütle kaybı, yüzlerce gram gelebilen bir numunenin iki tartımı arasındaki farktır ve ölçtüğünüz kayıp bunun küçük bir kesri olabilir. İki tartım arasında nem alan ya da veren halı, aşınmayla ilgisi olmayan bir "kütle kaybı" üretir.
- Numuneleri her iki tartımdan önce, aynı süre boyunca standart atmosferde (ISO 139) kondisyonlayın.
- Yeterli çözünürlükte terazi kullanın — bizim teslim kapsamımız harici 0,01 g'lık bir laboratuvar terazisini varsayar.
- Her seferinde aynı odada ve aynı şekilde tartın. Kefe üzerinden geçen bir hava akımı ya da sentetik havdaki statik elektrik son haneyi oynatmaya yeter.
Hata 3: Halının parçası olmamış serbest lif
Yeni kesilmiş numuneler, henüz hiçbir aşınma olmadan kenarlarından ve hav uçlarından serbest lif bırakır. Bu lif ilk tartımda numunenin üzerinde, ikincisinde yoksa aşınma olarak sayılır.
Numuneleri ilk tartımdan önce yöntemin tarif ettiği şekilde hazırlayıp temizleyin — döner fırçalı temizleyicinin bir Tretrad laboratuvarında yer almasının nedeni budur — ve kesik kenarlara her seferinde aynı işlemi uygulayın.
Hata 4: Yetişemeyen emiş
Gevşemiş ama alınmamış lif, bir sonraki geçişte havın içine geri bastırılır. Numunede kalır, kütle kaybı düşer, halı olduğundan iyi görünür. Her seriden önce her istasyonda nozul yüksekliğini ve emişi kontrol edin, emiş hattını temizleyin; iki istasyon tutmadığında genellikle suçlu yarı tıkalı bir filtredir.
Hata 5: Gergi ve altlık
Yetersiz gerilmiş numune başlıkların önünde dalgalanır ve düzensiz aşınır; aşırı gerilmiş numune havın duruşunu değiştirir. Belirtilen gergi ağırlığını kullanın ve serbestçe asılı olduğunu kontrol edin. Yöntem altlık üzerinde uygulanacaksa altlık numunenin parçasıdır ve kaydedilmelidir — tipi, kalınlığı ve durumu.
İki istasyon, tek laboratuvar
Çok istasyonlu bir makinede istasyonlar birbiriyle tutmalıdır. Aynı halıyı periyodik olarak iki istasyonda da çalıştırın ve sonuçları kontrol grafiğinde tutun. Eşinden uzaklaşan bir istasyon, size tabanlarını, gergisini ya da emişini müşteriden önce anlatır.
Rapor kontrol listesi
- ISO 12951 yöntemi (A, B, C veya D) ve baskısı.
- Altlıklı mı altlıksız mı; altlık ayrıntıları.
- Taban kaplaması lotu ve yeni taban takıldığının teyidi.
- Her tartımdan önceki kondisyonlama ve kullanılan terazi.
- Her numune için istasyon numarası.
ISO 12951:2020 A yöntemi için iki istasyonlu Lisson Tretrad halı aşınma test cihazımız İstanbul'daki kendi atölyemizde üretilir; ISO 12951 sayfasına bakabilirsiniz.