Beyaz ve pastel giysiler fabrikadan temiz çıkar. Polibeg ve kolilerde geçen birkaç haftanın ardından sararmış kenarlarla ve sararmış katlama izleriyle ulaşırlar — çoğu zaman en kötü hâli, giysinin torbaya veya kartona değdiği yerdedir.
Kimse onları yıkamamış ya da giymemiştir. Olağan şüpheli fenolik sararmadır ve ISO 105-X18 bunun tarama testidir.
Fenolik sararma nedir?
ISO 105-X18:2007 onu, azot oksitleri ve fenolik bileşiklerin birlikte etkisiyle tekstil malzemelerinde sarı renk oluşturan renk bozulması olarak tanımlar. Fenolik antioksidanlar ambalaj filmlerinde ve giysinin çevresindeki başka malzemelerde yaygındır; azot oksitleri ise havadan, örneğin yanma kaynaklı egzozdan gelir.
Standart kendi sınırları konusunda dikkatlidir. Yalnızca fenolik sararmayı kapsar; tekstildeki diğer pek çok sararma nedenini kapsamaz. Ayrıca bir tarama testidir: Testten geçmek, malzemenin hiçbir zaman sararmayacağını garanti etmez. Standardın belirttiği gibi değeri, düzeltici işlem gerektiren malzemeleri işaretleyerek uygulamada şikâyetleri önemli ölçüde azaltmasıdır.
Test nasıl işler?
Yöntem, kapalı bir paket hazırlayıp ısıtır:
| Unsur | ISO 105-X18:2007'deki gereklilik |
|---|---|
| Cam plakalar | (100 ± 1) mm × (40 ± 1) mm × (3 ± 0,5) mm; paket başına yedi adet |
| Test kâğıtları | (100 ± 2) mm × (75 ± 2) mm selüloz; az miktarda 2,6-di-tert-bütil-4-nitrofenol ile işlenmiş; her sandviç için bir katlanmış kâğıt |
| Numuneler | Paket başına en fazla beş |
| Kontrol kumaşı | Bu testte sarardığı bilinen (100 ± 2) mm × (30 ± 2) mm beyaz poliamid; her pakette bir adet, her zaman |
| Sarma | Yaklaşık 63 µm, üç kat BHT içermeyen polietilen film; bantla hava geçirmez şekilde kapatılır |
| Yük | Paslanmaz çelik test aparatında (5 ± 0,1) kg |
| İnkübasyon | (50 ± 3) °C'de 16 saat ± 15 dk; aparat yan yatırılmış |
| Değerlendirme | Paket açıldıktan sonra 30 dk içinde, lekelenme gri skalasıyla (ISO 105-A03) veya cihazla (ISO 105-A04) |
Her numune ve kontrol kumaşı, 100 mm ekseni boyunca ikiye katlanmış bir test kâğıdının içine yerleştirilir; altı sandviç cam plakalarla birbirinden ayrılır. Test aparatı, ter haslığında kullanılan, içine 5 kg'lık ağırlığın sıkıca oturduğu türden paslanmaz bir çerçevedir.
Geçerlilik kontrolü kontrol kumaşıdır
Standarttaki en önemli kural kolayca atlanır: Önce kontrol kumaşını değerlendirin. Kontrol kumaşı, lekelenme gri skalasında en az 3 notuna kadar sararmış olmalıdır. Bu, test kâğıtlarının etkin, paketin hava geçirmez ve sıcaklığın doğru olduğunu kanıtlar.
Kontrol kumaşı sararmamışsa test çalışmamıştır. O paketteki her numunenin — tertemiz beyaz görünenler dahil — sonucu yoktur. Yeni malzemelerle tekrarlayın.
Yanında sararmış bir kontrol kumaşı olmadan "not 5, sararma yok" raporlayan bir laboratuvar, numunenin fenolik sararmaya dayanıklı olduğunu göstermemiştir. Yalnızca etüvde hiçbir şey olmadığını göstermiştir.
Test nerede ters gider?
Eski veya kötü saklanmış test kâğıtları
Kâğıtlar raf ömrü olan sarf malzemeleridir. Standart, yeniden kapatılabilir alüminyum folyo ambalajda, serin ve kuru bir yerde ya da kondisyonlu laboratuvarda saklanmalarını ve açıldıktan sonra altı ay içinde kullanılmalarını ister. Her testte yeni kâğıt ve yeni kontrol kumaşı kullanılır. Açık bir çekmecede bırakılan kâğıtlar etkisini kaybeder ve bunu size kontrol kumaşı söyler — kontrol ederseniz.
Yanlış film
Polietilen film BHT içermemelidir. BHT (bütillenmiş hidroksitoluen), pek çok filmde kullanılan fenolik bir antioksidandır. Paketi sıradan streç filmle ya da üretimdeki bir polibegle sarmak, testin dozlamaya çalıştığı bileşiğin kontrolsüz bir kaynağını eklemek demektir.
Sızdıran paket
Üç sıkı kat, bantla kapatılmış, hava geçirmez. Yöntem kapalı bir pakete dayanır; gevşek sarılmış bir paket başka bir maruziyettir ve sonucu doğru kapatılmış bir paketinkiyle karşılaştırılamaz.
Az numuneye az plaka
Beşten az numune test edilse bile pakette yine yedi cam plaka kullanılır ve kontrol kumaşı yine pakete konur. Geometri ve yük aynı kalır.
Geç değerlendirme
Paket açıldıktan sonra 30 dakika içinde değerlendirin. Standart, bazı malzemelerde renk değişiminin havayla temas edince hızla solabileceği konusunda uyarır. Gün sonunda açılıp ertesi sabah değerlendirilen bir paket sararmayı olduğundan az gösterir.
Kirli plakalar
Cam plakaları testler arasında, alkol gibi kalıntı bırakmayan bir temizleyiciyle temizleyin. Önceki testin kalıntıları bir sonrakine taşınabilir.
Sonucu okumak
Lekelenme, numunenin kesildiği orijinal malzemeye karşı, ISO 105-A01'in bakış koşullarında — pratikte gün ışığı kaynaklı bir ışık kabininde — lekelenme gri skalasıyla değerlendirilir. Rapor, malzemenin fenolik sararma potansiyelinin ifadesi olarak sayısal lekelenme notunu verir.
Kötü bir sonucun her zaman ambalajı değil malzemeyi işaret ettiğini unutmayın: Test, fenolikler ve azot oksitleri varken tekstilin hassas olup olmadığını sorar. Boyama ve bitim işlemlerinden tekstilde kalan kimyasallar bu hassasiyeti etkileyebilir; dolayısıyla kalan bir sonuç, ambalaj tedarikçisi kadar bitim bölümüyle de konuşulacak bir konudur.
Kontrol listesi
- Test kâğıtları açıldıktan sonra altı ay içinde mi, folyoda mı saklanıyor?
- Bu test için yeni kâğıt ve yeni kontrol kumaşı kullanıldı mı?
- BHT içermeyen film, üç kat, hava geçirmez mi?
- Yedi plaka, 5 kg, 50 °C'de 16 saat mi?
- Başka hiçbir şeyden önce kontrol kumaşının ≤ 3 olduğu doğrulandı mı?
- Numuneler açılıştan sonra 30 dakika içinde mi değerlendirildi?
TLI-TexLabInstruments, yöntemleri arasında ISO 105-X18'i de sayan ter haslığı test cihazını İstanbul'daki kendi atölyesinde üretir.