Otuz yıl boyunca ISO 105-X11'e göre ütü haslığı üç sayıdan biri demekti: 110 °C, 150 °C veya 200 °C. Bu sayılar iş föylerinde, alıcı el kitaplarında ve pek çok sıcak presleme cihazının hazır programlarında duruyor.
Haziran 2026'da yeni baskı ISO 105-X11:2026 yayımlandı ve 1994 baskısının yerini aldı. Yayımlanan özetinde yaygın kullanılan üç presleme sıcaklığı olarak 120 °C, 160 °C ve 210 °C sayılıyor. Prosedürleriniz hâlâ 110/150/200 diyorsa, artık yürürlükten kalkmış baskıyı tarif ediyor.
Test ne içindir?
ISO 105-X11, tekstillerin renginin ütülemeye ve sıcak silindirlerde işlenmeye karşı dayanımını belirler. Presleme sırasında rengin ısıyla değişebileceği veya göç edebileceği her yerde önemlidir — konfeksiyonda, kuru temizlemecide ya da evde. Standart, son kullanıma göre seçilen üç prosedür sunar:
| Prosedür | Ne preslenir |
|---|---|
| Kuru presleme | Yalnızca kuru numune |
| Nemli presleme | Islak pamuklu refakat kumaşıyla örtülmüş kuru numune |
| Islak presleme | Islak pamuklu refakat kumaşıyla örtülmüş ıslak numune |
Numunenin renk değişimi ISO 105-A02 gri skalası, pamuklu refakat kumaşının lekelenmesi ISO 105-A03 gri skalası ile değerlendirilir.
1994 baskısı neyi öngörüyordu?
2026 baskısının ayrıntıları yeni metnin kendisinden okunmalıdır. Karşılaştırma için, yürürlükten kalkan 1994 baskısı şunları öngörüyordu:
- Numuneye (4 ± 1) kPa uygulayan, düz ve paralel plakalı bir ısıtma cihazı.
- Isıya dayanıklı bir levha üzerinde, yaklaşık 3 mm kalınlığında iki kat yün flanelden bir altlık; üzerinde boyanmamış, ağartılmış, merserize edilmemiş pamuklu bez.
- 40 mm × 100 mm numune.
- Seçilen sıcaklıkta 15 s presleme; ısı yalnızca üst taraftan aktarılır — alt plaka kapatılamıyorsa yalıtım levhası ısı kalkanı görevi görür.
- Nemli ve ıslak preslemede pamuklu refakat kumaşı (ıslak preslemede numune de) 3. sınıf suda ıslatılıp kendi kütlesi kadar su içerecek şekilde sıkılır.
- Renk değişimi hemen ve standart atmosferde (ISO 139) 4 saat kondisyonlamadan sonra tekrar değerlendirilir.
- Daha önce ısıl işlem veya kurutma görmüş numuneler testten önce standart atmosferde kondisyonlanır.
Hem 1994 metni hem de 2026 özeti, karışımlarda sıcaklığın ısıya en dayanıksız life uygun seçilmesini ve raporda belirtilmek şartıyla başka sıcaklıkların kullanılabileceğini söyler. Başka bir şeyi değiştirmeden önce 2026 metnini edinin ve prosedürünüzle madde madde karşılaştırın — özellikle basınç, süre ve değerlendirme sırası.
Laboratuvarda ne değişir?
İş föyleri ve hazır programlar
110, 150 veya 200 °C yazan her hazır program, iş föyü ve LIMS kaydı gözden geçirilmelidir. Yıllardır "ISO 105-X11, 150 °C" çalışan bir cihaz, biri değiştirmedikçe tam olarak bunu yapmaya devam eder.
Raporlar
Rapor baskı yılını belirtmelidir. Yılsız, 150 °C'de yapılmış "ISO 105-X11" artık belirsizdir: 1994'e göre doğruydu, 2026'ya göre standart dışı bir sıcaklıktır — izin verilir ama belirtilmelidir. "ISO 105-X11:2026, kuru presleme, 160 °C" ya da geçiş döneminde "ISO 105-X11:1994, 150 °C, müşteri talebiyle" yazın.
Müşteri şartnameleri
Pek çok alıcı el kitabı eski sıcaklıklara atıf yapar. Sessizce geçiş yapmayın: Müşteriye hangi baskıyı ve sıcaklığı istediğini sorun ve cevabı kayda geçirin. Isıya duyarlı boyamalarda on derece iki not arasındaki fark olabilir.
Cihaz aralığı ve kalibrasyon
Cihazınızın yeni üst sıcaklığı payla kapsadığını ve sıcaklığının yalnızca eski noktalarda değil, yeni ayar noktalarında doğrulandığını kontrol edin. 110, 150 ve 200 °C noktaları olan bir kalibrasyon sertifikası, plakanın 210 °C'de nasıl davrandığını göstermez.
Yeni baskının çözmediği tezgâh hataları
Yanlış sıcaklığı ölçmek
Ekran, numunenin oturduğu plaka yüzeyini değil, kontrol cihazının sensörünü gösterir. Kullandığınız her ayar noktasında yüzey sıcaklığını bir yüzey probu veya sıcaklık gösterge şeritleriyle doğrulayın.
Basıncı kaybetmek
Belirtilen basınç, üst plakanın kütlesi ile altlık alanı arasındaki ilişkiye bağlıdır. Kalın numunelerde yükün birkaç yüksek noktada toplanmaması için daha büyük numune alanı veya bir şablon gerekir.
Islak, tanımlı miktarda su demektir
Nemli ve ıslak preslemede "ıslak", "damlayan" demek değildir. Belirtilen su içeriğine kadar sıkın veya santrifüjleyin ve tartın. Fazla su plakayı soğutur ve sonucu değiştirir.
Yalnızca bir kez değerlendirmek
Isıyla oluşan bazı ton değişimleri kumaş soğuyup nem geri aldıkça kısmen geri döner. Prosedürün renk değişimini hem hemen hem kondisyonlamadan sonra değerlendirmesinin sebebi budur. Presten çıkar çıkmaz verilen tek not hikâyenin yarısını anlatır.
El ütüsü
1994 baskısı, ısıtma cihazı yoksa ev ütüsüne izin veriyor, ancak yüzey sıcaklığındaki düzensizliğin doğruluğu ve tekrarlanabilirliği sınırladığı konusunda uyarıyor ve bunun raporda belirtilmesini istiyordu. El ütüsü kullanıldıysa raporda yazın.
AATCC 133 ayrı bir yöntemdir
AATCC 133 de sıcak preslemeyle ısıya karşı renk haslığını kapsar. Kendi koşulları olan farklı bir belgedir; ISO 105-X11 sonucu AATCC 133 şartını karşılamaz, tersi de geçerlidir.
Kontrol listesi
- Prosedür ISO 105-X11:2026'ya atıf yapıyor ve yeni metinle karşılaştırıldı mı?
- Sıcaklıklar güncellendi mi, ya da müşterinin baskı tercihi kayda geçti mi?
- Cihaz yeni ayar noktalarında doğrulandı mı?
- Nemli/ıslak preslemede su içeriği tahmin edilmek yerine tartıldı mı?
- Renk değişimi hemen ve kondisyonlamadan sonra değerlendirildi mi?
TLI-TexLabInstruments, 20–220 °C plaka aralığına sahip ütü haslığı test cihazını İstanbul'daki kendi atölyesinde üretir.