"40 saat ksenon sonrası ışık haslığı 5." Bu satır pek çok tedarikçi raporunda geçer ve ISO 105-B02 açısından neredeyse anlamsızdır.
Standart bir kumaşı ne kadar süre ışığa tutulduğuna göre notlandırmaz. Kumaşın solmasını, onunla birlikte ışık alan referans malzemelerin solmasıyla karşılaştırarak notlandırır. Sayaçtaki saat bir yan üründür.
Birbirinin yerine geçmeyen iki mavi yün seti
ISO 105-B02:2014 iki referans setine izin verir:
| Mavi yün 1–8 | Mavi yün L2–L9 | |
|---|---|---|
| Köken | Avrupa'da geliştirilmiş | Amerika'da geliştirilmiş |
| Yapı | Sekiz farklı boyarmaddeyle boyanmış yün | İki farklı boyanmış yünün değişen oranlarda karışımı |
| Basamaklar arası ilişki | Her referans bir öncekinden yaklaşık iki kat haslıklı | Her referans bir öncekinden yaklaşık iki kat haslıklı |
| Kullanıldığı koşul | Pozlama çevrimleri A1, A2, A3 | Pozlama çevrimi B |
Standart açık konuşur: İki setin sonuçları birbirinin yerine kullanılamaz. ISO 105-B01 bir adım daha ileri gider ve iki set arasındaki korelasyon grafiğinin bir setle alınmış notu ötekine çevirmek için kullanılmaması gerektiğini söyler. "L serisinde 5" ile "1–8 serisinde 5" iki farklı ifadedir.
1–8 referansları ayrıca ISO 105-B08'deki kalite şartlarını karşılamalıdır. Partisi bilinmeyen, gün ışığında saklanmış eski kartlar artık referans değildir.
Beş yöntem
Standart beş pozlama yöntemi verir; her biri farklı bir soruyu cevaplar:
- Yöntem 1 — her numune için bir referans seti; pozlama numunenin kendisi incelenerek kontrol edilir. En bilgilendirici yöntemdir ve sayısal not üzerinde anlaşmazlık olduğunda kullanılması gereken yöntemdir.
- Yöntem 2 — birden fazla numune tek bir referans setiyle pozlanır.
- Yöntem 3 — tek bir mavi yün referansına karşı geçti/kaldı kontrolü.
- Yöntem 4 — performansı bilinen, üzerinde anlaşılmış bir referans numuneye karşı geçti/kaldı kontrolü.
- Yöntem 5 — belirli bir ışınım dozuna kadar pozlama; son nokta dozdur ve ara değerlendirme gerekmeyebilir.
Standart, Yöntem 1–4 için her aşamanın ne zaman bittiğine karar verirken pozlama süresine güvenmenin yeterli olmadığını açıkça yazar. Numune ya da referans gri skalada belirtilen kontrasta ulaştığında durursunuz. Yalnızca Yöntem 5 doza göre çalışır.
Dolayısıyla doz ve koşullar raporlanmışsa "40 saat" geçerli bir Yöntem 5 ifadesi olabilir. Yöntem 1, 2 veya 3 sonucu değildir.
Efektif nem: çoğu laboratuvarın atladığı adım
Nem birçok boyanın solma hızını değiştirir. Bu nedenle ISO 105-B02 efektif nemi — numune yüzeyindeki nemi belirleyen hava ve yüzey sıcaklığı ile bağıl nemin birleşik etkisini — kontrol eder ve bunun için cihazın nem göstergesine güvenmez.
Bunun yerine kırmızı azoik boyalı pamuktan bir nem kontrol kumaşı, mavi yün referanslarıyla birlikte gri skala notu 4'e eşit kontrast verene kadar pozlanır. Sonra mavi yüne bakılır. Normal koşullarda (A1 çevrimi) yaklaşık %40 efektif nem hedefi, tipik olarak mavi yün 5 gri skala 4'e eşit kontrast gösterdiğinde sağlanmış olur. Sağlanmamışsa cihaz ayarları değiştirilir ve kontrol taze malzemelerle tekrarlanır.
2014 baskısında tablo hâlinde verilen dört pozlama çevrimi:
| Çevrim | Temsil ettiği iklim | Siyah standart sıcaklığı | Siyah panel sıcaklığı | Nem |
|---|---|---|---|---|
| A1 | Ilıman (normal) | (47 ± 3) °C | (45 ± 3) °C | ≈ %40 efektif |
| A2 | Kuru (aşırı düşük nem) | (62 ± 3) °C | (60 ± 3) °C | < %15 efektif |
| A3 | Yarı tropikal (aşırı yüksek nem) | (42 ± 3) °C | (40 ± 3) °C | ≈ %85 efektif |
| B | — | (65 ± 3) °C | (63 ± 3) °C | (30 ± 5) % bağıl |
Işınım kontrolü varsa 300–400 nm aralığında (42 ± 2) W/m² veya 420 nm'de (1,10 ± 0,02) W/(m²·nm) olarak ayarlanır. Standart ayrıca kabin hava sıcaklığı kontrolünün siyah standart veya siyah panel sıcaklığı yerine kullanılmaması gerektiğini not eder — bunlar farklı değerlerdir.
Ekranda %40 bağıl nem ayarlayıp nem kontrol kumaşını hiç pozlamayan bir laboratuvar ISO 105-B02 A1 çevrimini yapmıyordur. Ona benzer bir şey yapıyordur.
Numune hazırlama hataları
Bazı maddeler, göz kolay yanıldığı için vardır:
- Aynı boyut ve şekil. Numuneler ve mavi yün şeritleri aynı boyut ve şekilde olmalıdır. Dar bir referansın yanındaki geniş numune, olduğundan daha solmuş görünür.
- Keskin maskeleme. Örtüler pozlanmayan bölgeye sıkıca temas edip net bir sınır vermeli, ama havı ezmemelidir.
- Kalın kumaşlar. Referanslar, numunenin üst yüzeyiyle lambaya aynı mesafede olacak şekilde yükseltilir. Kalın veya kayan dokularda pozlanan alan en az 50 mm × 40 mm olmalıdır.
- Boş tutucular. Kullanılmayan pozisyonları beyaz karton gibi yansıtmayan bir malzemeyle doldurun; ışık alanı yüke göre değişmesin.
Değerlendirme
Değerlendirme, renk değişimi için gri skala (ISO 105-A02) ile, bir değerlendirme kabininde ve numune gri skalanın kılıfıyla aynı renkte maskelenerek yapılır. Verilen not, benzer değişimi gösteren mavi yün referansının numarasıdır — bir gri skala notu değildir. İki dili aynı raporda karıştırmak sık görülen bir karışıklık kaynağıdır.
Raporlamadan önce
- Hangi referans seti (1–8 veya L2–L9) ve hangi pozlama çevrimi?
- Hangi yöntem (1–5)?
- Efektif nem ekrandan okunarak değil, kontrol kumaşıyla mı doğrulandı?
- Son nokta bir görsel kontrast mıydı, yoksa bir doz mu (yalnız Yöntem 5)?
- Numune ve referanslar aynı boyutta ve doğru maskelenmiş miydi?
TLI-TexLabInstruments ksenon ışık haslığı test cihazlarını İstanbul'daki kendi atölyesinde üretir.