Kopma testi kumaşı tek yönde çeker. Örme kumaşlar, nonwovenlar ve laminasyonlu ürünler kullanımda nadiren böyle zorlanır; diz ya da dirsek kumaşı aynı anda her yöne doğru iter. Patlama testi tam olarak bunu taklit eder: numune lastik bir diyaframın üzerine sıkıştırılır, diyafram şişirilir ve yırtılma anındaki basınç kaydedilir.
Diyafram sıvıyla ya da havayla şişirilebilir. Hangisini kullandığınız ve diyaframın kendisi için nasıl düzeltme yaptığınız, değerinizin başkalarınınkiyle karşılaştırılıp karşılaştırılamayacağını belirler.
Üç doküman, iki prensip
| Standart | Basınç ortamı | Not |
|---|---|---|
| ISO 13938-1 | Hidrolik (sıvı, sabit hızlı pompalama) | Mukavemet ve şişme |
| ISO 13938-2 | Pnömatik (basınçlı hava) | Mukavemet ve şişme |
| ASTM D3786 | Hidrolik veya pnömatik diyaframlı cihaz | Patlama mukavemeti |
ISO'nun iki bölümü de 2019'da revize edildi ve örme, dokuma, nonwoven ve laminasyonlu kumaşları kondisyonlanmış ya da ıslak halde kapsar. ASTM D3786 ise tek bir yöntem içinde her iki tip diyaframlı cihazı da kabul eder.
Hidrolik ve pnömatik ne zaman örtüşür?
ISO'nun kapsam maddesi işe yarar bir kural verir: 800 kPa'ya kadar olan basınçlarda hidrolik ve pnömatik sonuçlar arasında anlamlı bir fark görülmemektedir. Bu aralık genel giyim ürünlerinin büyük çoğunluğunu kapsar. Daha yüksek patlama basıncı gerektiren özel tekstiller için standart hidrolik cihazı daha uygun bulur.
Pratikte bunun anlamı şudur:
- Tişört süprem, iç giyim ve moda örmelerinin çoğunda, diğer koşullar aynı olduğu sürece iki prensip de karşılaştırılabilir sonuç verir.
- 800 kPa'nın çok üzerinde patlayan teknik kumaşlar, kaplamalı veya laminasyonlu malzemeler ve ağır örmelerde hidroliği seçin. Büyük hacimde basınçlı hava depolayan pnömatik sistem, bu enerjiyi yırtılma anında birden açığa çıkarır; bu da başlı başına bir kullanım konusudur.
Düzeltme 1: diyafram bedava değil
Okuduğunuz basıncın bir bölümü kumaşı değil lastik diyaframı germeye harcanır. Yöntemler bunun düzeltilmesini ister: diyaframı numunesiz olarak aynı şişme miktarına getirmek için gereken basınç, toplam patlama basıncından çıkarılır.
Sık yapılan hatalar:
- Hiç düzeltme yapılmaması. Hafif bir örmede diyafram payı sonucun azımsanmayacak bir kısmıdır. Düzeltilmemiş değerler kumaşı olduğundan güçlü gösterir.
- Tek bir düzeltme değerinin sonsuza kadar kullanılması. Lastik yaşlanır, sertleşir, incelir. Diyafram yeniyken belirlenen düzeltme altı ay sonra yanlıştır. Standardın öngördüğü sıklıkta ve diyafram her değiştiğinde yeniden belirleyin.
- Düzeltmenin yanlış şişme değerinde alınması. Diyafram basıncı, sabit bir değerde değil, numunenin patlama anında ulaştığı şişme miktarında alınmalıdır.
Güncel cihazların çoğu düzeltmeyi otomatik hesaplar, ama boş ölçümü yine birinin başlatması gerekir. Bunu gün başı rutininin parçası yapın.
Düzeltme 2: test alanı
Patlama basıncı yük altındaki kumaş alanına bağlıdır. ISO 13938-1 birkaç test alanına izin verir ve yaygın referans 50 cm²'dir; ASTM D3786 ise genellikle çok daha küçük bir test alanıyla uygulanır.
Test alanı yazılmamış bir kPa değeri eksiktir. Farklı sıkıştırma halkaları kullanan iki laboratuvar aynı kumaş için farklı basınç raporlayabilir ve ikisi de yanlış değildir. Test alanını her rapora ve her şartname sınırına yazın. Müşteri şartnamesi alan belirtmeden sınır veriyorsa, teste başlamadan sorun.
Düzeltme 3: hız
Patlama testi hızlıdır ve hız önemlidir. ISO 13938 hacmin artış hızını ya da — hacim kontrolü olmayan cihazlarda — patlama süresini kontrol altına alır. ASTM D3786'nın kendi hız şartı vardır. Belirtilenden hızlı çalışmak genellikle daha yüksek basınç verir.
Cihazınız hız ayarına izin veriyorsa değeri standarttan alın, kurulum sayfasına yazın ve yazılım izin veriyorsa kilitleyin. Operatörler arasında hız kayması, haftadan haftaya dağılmanın klasik nedenidir.
Sonuçların bozulduğu diğer yerler
Çenede kayma. Numune sıkıştırma halkasının altından içeri çekilirse şişme artar ve patlama olması gereken yerde olmaz. Halka kenarında başlayan patlamalar geçerli değildir; standardın istediği şekilde kaydedip değerlendirme dışı bırakın.
Islak test. ISO'nun iki bölümü de ıslak halde teste izin verir. Islak sonuç kondisyonlanmış sonuçtan farklı bir özelliktir ve öyle etiketlenmelidir. Kondisyonlanmış testlerin numuneleri ISO 139 standart atmosferine getirilmelidir.
Şişmenin göz ardı edilmesi. ISO 13938 mukavemetin yanında patlama şişmesini de raporlar. Aynı patlama basıncına sahip iki kumaş, yırtılmadan önce ne kadar kabardıkları bakımından çok farklı olabilir — dizde torbalanan örmeler için anlamlı bir kalite sinyalidir. Cihazınız ölçüyorsa raporlayın.
Diyafram mı bilye mi?
Bilyalı patlama (ASTM D3787, nonwovenlar için ISO 9073-5) parlatılmış çelik bir bilyeyi mekanik bir cihazla kumaştan geçirir. Kendi sonuçlarına sahip ayrı bir yöntem ailesidir ve bilyalı patlama kuvvetinden diyafram basıncına dönüşüm yoktur. Şartname yöntem belirtmeden "patlama mukavemeti" diyorsa hangi prensibin kastedildiğini sorun.
Rapordan önce
- ISO 13938-1 mi, ISO 13938-2 mi, ASTM D3786 mı — beklenen basınç 800 kPa'yı aşıyor mu?
- Diyafram düzeltmesi yakın zamanda ve doğru şişme değerinde belirlendi mi?
- Test alanı belirtildi mi?
- Hız alışkanlıktan değil standarttan mı ayarlandı?
- Halka kenarındaki patlamalar dışarıda bırakıldı mı?
- Kondisyonlanmış mı ıslak mı — raporda yazıyor mu?
Hidrolik patlama cihazımız 50 cm² standart test başlığıyla 7000 kPa'ya kadar çalışır; hidrolik yöntemin tercih edildiği yüksek basınç aralığını rahatça karşılar. Cihaz İstanbul'daki kendi atölyemizde üretilmektedir.