Bir otomobildeki her koltuk kumaşı, tavan döşemesi, halı, kapı paneli kaplaması ve güneşlik kılıfı yatay yanma hızı testinden geçer. ABD'de şart, 302 numaralı Federal Motorlu Araç Güvenlik Standardı'dır (49 CFR 571.302). Diğer pazarların çoğu ISO 3795'i ya da onun üzerine kurulmuş bir otomotiv üreticisi şartnamesini kullanır.
İki yöntemin geometrisi aynıdır: U biçimli bir çerçevede yatay tutulan numune, serbest uca uygulanan küçük bir Bunsen alevi ve alev cephesinin ne hızla ilerlediğini ölçen bir kronometre. Test basit görünür; buna rağmen sonuçları olması gerekenden çok daha sık tartışılır.
FMVSS 302 neyi tanımlar
Aşağıdaki değerler 49 CFR 571.302 metninden alınmıştır:
| Parametre | Şart |
|---|---|
| Kapsam | yolcu bölmesi hava hacmine 13 mm mesafedeki her malzeme kısmı |
| Numune | mümkünse 102 mm genişlik × 356 mm uzunluk |
| En fazla kalınlık | yolcu bölmesine en yakın yüzden ölçülen 13 mm |
| Kondisyonlama | 21 °C ve %50 bağıl nemde 24 saat; test de aynı koşulda |
| Alev | 38 mm, 10 mm borulu Bunsen beki, hava girişi kapalı |
| Alev uygulama | 15 s |
| Zamanlama | açık uçtan 38 mm'deki noktadan, kenetli uçtan 38 mm'deki noktaya kadar |
| Sınır | yanma hızı dakikada 102 mm'yi geçemez |
Zamanlama başladıktan sonra 60 saniye içinde sönen ve zamanlama başlangıcından itibaren 51 mm'den fazla yanmayan malzeme de şartı karşılar.
ISO 3795:1989 — ISO tarafından 2025'te gözden geçirilip geçerliliği teyit edilmiştir — aynı prensibi ve aynı tip düzeneği tanımlar. Önemli fark şudur: ISO 3795 geçti/kaldı sınırı içermeyen bir test yöntemidir. Sınır, yöntemi çağıran yönetmelikten ya da otomotiv üreticisinin malzeme şartnamesinden gelir.
Hata 1: 13 mm'yi yanlış taraftan kesmek
13 mm'den kalın bir kompozit — süngerli koltuk, akustik tabanlı halı — 13 mm'ye indirilir. Bu 13 mm yolcu bölmesine en yakın yüzden ölçülür; yani atılan katman yolcudan en uzaktaki katmandır.
Yanlış taraftan keserseniz yüzey kumaşı yerine süngeri ya da keçeyi test etmiş olursunuz. Bu, geçen bir malzemeyi kalan malzemeye — ya da tersine — çevirebilir.
Hata 2: Yanlış yüzü test etmek
Numune, yolcu bölmesine bakan yüzü yöntemin tanımladığı yöne gelecek şekilde bağlanır. Laminasyonlu tavan döşemeleri ve tabanlı halılar iki yüzden farklı yanar. Yolcu tarafını her numunenin üzerine kesildiği anda işaretleyin; kondisyonlama odasına girdikten sonra bu bilgi kaybolur.
Hata 3: Tekstil atmosferinde kondisyonlamak
FMVSS 302 numuneyi 21 °C ve %50 bağıl nemde kondisyonlar. Tekstil laboratuvarının ISO 139'a göre standart atmosferi bundan farklıdır. Otomotiv kumaşları tekstil odasında kondisyonlanıp doğrudan yakılırsa, selülozik ve yün bileşenlerin nem içeriği yönetmeliğin varsaydığı değerde olmaz.
İki tür işi birlikte yürütüyorsanız ya otomotiv numuneleri için ayrı bir kondisyonlama alanı ayırın ya da raporda kondisyonlamanın ISO 139'a değil otomotiv yöntemine göre yapıldığını açıkça yazın. ISO 3795 ve üretici şartnamelerinde ise raporladığınız belgenin kondisyonlama maddesini okuyun; ikisinden birine eşit olduğunu varsaymayın.
Hata 4: Kronometreyi tutuşmada başlatmak
Zamanlama alev numuneye değdiğinde başlamaz. Alev cephesi açık uçtan 38 mm'deki ilk işaretten geçtiğinde başlar. Yanmanın ilk bölümü, tutuşturma alevinin etkisi sürdüğü için bilerek hesap dışı bırakılır.
Kronometreyi alev uygulamasında başlatan operatör, hızlı yanan malzemelerde daha düşük yanma hızı, kendiliğinden sönen malzemelerde daha uzun yanma mesafesi raporlar. İki ölçüm noktasına görünür işaret ya da tel koyun; operatörü beke değil, alev cephesine bakmaya alıştırın.
Hata 5: Numunenin davranışını yok saymak
İnce filmler ve bazı sentetik örmeler erir, alevden geri çekilir ya da damlar. Bazı malzemeler kömürleşip ilk işaretten önce söner. Bunlar "geçersiz" test değildir; birer sonuçtur ve raporda ne olduğu yazılmalıdır:
- alev ilk işarete ulaştı mı;
- ikinci işaretten önce söndü mü, nerede söndü;
- numune damladı mı, çekti mi, çerçeveden kıvrılıp çıktı mı.
Yumuşak veya sarkan numunelerin altına bazen destek teli gerekir. Desteği yalnızca raporladığınız yöntemin ya da şartnamenin tarif ettiği şekilde kullanın ve raporda belirtin; destek ısı kaybını, dolayısıyla sonucu değiştirir.
Hata 6: Kalan numuneyi ortalamada eritmek
Bir numune seti test edilir ve şart her numuneye uygulanır. 102 mm/dk'nın altındaki bir ortalama, daha hızlı yanan tek bir numuneyi kurtarmaz. Her numuneyi ayrı raporlayın; üretici şartnamesi kendi istatistiğini kullanıyorsa onu açıkça uygulayın.
Kabin ve bekte önemli ayrıntılar
- Hava akımı. Test kapalı kabinde, durgun havada yapılır. Yanma sırasında duman emişini kapatın, testten sonra çalıştırın; çalışan bir fan alevi çeker ve süreleri kısaltır.
- Gaz. FMVSS 302, alev sıcaklığı doğal gaza eşdeğer bir gaz ister. Gaz kaynağını değiştirmek alevi değiştirir; gaz tipini kaydedin.
- Alev yüksekliği. 38 mm'lik alev yüksekliğini her seriden önce gözle değil, mastarla kontrol edin.
- Temiz çerçeve. U çerçevede kalan önceki numune kalıntısı ısı emici ya da yakıt gibi davranır; testler arasında temizleyin.
Raporlamadan önce
- 13 mm yolcu tarafından mı ölçüldü?
- Yolcu yüzü işaretlendi ve doğru şekilde mi açıkta bırakıldı?
- Hangi kondisyonlama atmosferi kullanıldı, yöntemle uyumlu mu?
- Zamanlama ilk işarette mi başlatıldı?
- Yalnız ortalama değil, tek tek sonuçlar da raporlandı mı?
FMVSS 302, ISO 3795 ve ilgili otomotiv yöntemleri için yatay yanmazlık test cihazımızı İstanbul'daki kendi atölyemizde üretiyoruz; FMVSS 302 ve ISO 3795 sayfalarına bakabilirsiniz.