Elmendorf testi numune başına birkaç saniye sürer. Kumaşı sıkıştırırsınız, bıçak kesiği açar, sarkacı bırakırsınız ve ekranda yırtılma kuvveti belirir. Operatörün ayarlayacağı neredeyse hiçbir şey yoktur. Aynı kumaş için iki Elmendorf sonucu birbirini tutmadığında laboratuvarların şaşırması da bu yüzdendir.
Sorun nadiren sarkaçtadır. Fark genellikle neyin yırtıldığından, nasıl yırtıldığından ve okumanın skalanın hangi bölümüne düştüğünden kaynaklanır.
ISO 13937 dört bölümdür ve birbirinin yerine geçmez
ISO 13937-1 balistik sarkaç yöntemidir: kesikten başlayan, tanımlı uzunluktaki tek bir yırtığı, kuvvet aniden uygulandığında ilerletmek için gereken kuvveti ölçer. Diğer üç bölüm çekme cihazında, yavaş ve sabit uzama hızıyla çalışır.
| Bölüm | Yöntem | Cihaz |
|---|---|---|
| ISO 13937-1 | Balistik sarkaç (Elmendorf) | Sarkaçlı yırtılma cihazı |
| ISO 13937-2 | Pantolon biçimli numune, tek yırtık | Çekme cihazı |
| ISO 13937-3 | Kanat biçimli numune, tek yırtık | Çekme cihazı |
| ISO 13937-4 | Dil biçimli numune, çift yırtık | Çekme cihazı |
Bölüm numarası vermeden "yırtılma mukavemeti, ISO 13937" diyen bir şartname test edilemez. Aynı kumaşta pantolon yöntemi sonucu ile Elmendorf sonucu, farklı yükleme rejimiyle elde edilmiş farklı sayılardır ve aralarında dönüşüm katsayısı yoktur. Müşteri bir sınır değer veriyorsa, teste başlamadan önce hangi bölüme göre yazıldığını sorun.
1. Kumaş yöntemin kapsamı dışında
ISO 13937-1, esas olarak dokuma kumaşlara uygulandığını, örme kumaşlara ve elastik dokumalara ise genel olarak uygulanmadığını belirtir. Örmede "yırtılma" kesikten ilerleyen temiz bir yırtık olmaktan çıkar; ilmekler sökülür ya da numune uzar. Sarkaç yine sallanır, ekran yine bir sayı gösterir, ama o sayı yırtılmanın ilerlemesini anlatmaz.
Örme ya da esnek bir dokuma için Elmendorf değeri istenirse bunu raporda belirtin veya müşteriyle başka bir yöntemde anlaşın. Kapsam dışında üretilmiş bir sayı, hiç sayı olmamasından kötüdür; çünkü biri onu şartnameye yazar.
2. Okuma skalanın yanlış ucunda
Elmendorf cihazları farklı kapasite aralıklarını karşılamak için değiştirilebilir sarkaçlar veya ek ağırlıklarla gelir. Standart, okumanın sarkaç aralığının tanımlı bir çalışma bölgesine düşmesini ister; kullandığınız baskıdaki sınırlar için ilgili maddeye bakın.
Pratik kural şudur: aralığın alt ucuna yakın bir okuma hassas değildir, çünkü sürtünme ve küçük kayıplar sonucun büyük payını oluşturur. Üst uca yakın okumada ise sarkacın yırtığı tamamlayamama riski vardır. Bir iki deneme numunesiyle başlayın, sonuçları çalışma aralığının rahatça içine düşüren kapasiteyi seçin ve hangi sarkacın ya da ağırlığın takılı olduğunu kaydedin. İki laboratuvarın sonuçları sabit bir farkla ayrışıyorsa, ilk bakılacak şeylerden biri farklı sarkaç kapasitesidir.
3. Yırtık istenen çizgiyi izlemedi
Yöntem, yırtığın kesiğin ucundan numunenin kalan uzunluğu boyunca düz ilerlediğini varsayar. Bazı kumaşlar buna uymaz: yırtık yana döner, iplikler kopmak yerine dokudan kayarak çıkar ya da numune çeneden yırtılır.
Bu numuneler geçerli test değildir; sapan yırtıkların nasıl değerlendirileceği ve raporlanacağı standartta tanımlıdır. Sık yapılan hata, "cihaz bir değer verdi" diye bunları iyi numunelerle birlikte ortalamaya katmaktır. Her numuneyi çıkarırken işaretleyin, reddedilenleri ayrı tutun ve raporda kaç tanesinin neden atıldığını yazın. Bir kumaşın numunelerinin çoğu sapıyorsa bu başlı başına bir bulgudur: o kumaş için başka bir yırtılma yöntemi gerekebilir.
4. Yön belirsiz etiketleniyor
"Çözgü yırtılması" herkes için aynı anlama gelmez. Uzun kenarı çözgüye paralel kesilmiş bir numune, atkı ipliklerini koparan bir yırtılmaya uğrar — ya da nasıl tarif ettiğinize bağlı olarak "çözgü boyunca" yırtılır. İki laboratuvar da "çözgü" yazıp birbirine zıt yönleri raporlayabilir.
Kısaltmayı bırakın. Raporda yırtığın hangi iplik grubunu kopardığını (örneğin "atkı iplikleri koparılarak yırtılma") ve numunenin nasıl kesildiğini yazın. Bir satır tutar ve kumaşta kalite sorunu varmış gibi görünen bir anlaşmazlığı önler.
5. Cihazın sorunsuz olduğu varsayılıyor
Sarkaçlı cihazın hareketli parçası azdır, ama o parçalar önemlidir:
- Teraziye alma. Sarkacın her seferinde aynı enerjiyle başlaması için cihaz terazide olmalıdır.
- Serbest salınım. Numunesiz bırakılan sarkacın, üreticinin belirttiği sıfır okumasını verdiğini kontrol edin. Yatak sürtünmesi her sonucu düşürür.
- Çeneler. Numune yırtılma sırasında kaymaması için tüm genişliği boyunca sıkı tutulmalıdır.
- Bıçak. Körelmiş ya da kaymış bir bıçak kesik boyunu değiştirir ve düzgün olmayan bir başlangıç noktası bırakır.
Bu kontrolleri kısa bir günlük veya haftalık rutine yazın. Birkaç dakika sürer ve kaymanın en yaygın gizli nedenini ortadan kaldırır.
ASTM D1424'te Elmendorf
ASTM D1424 aynı düşen sarkaç prensibini kullanır. Numune geometrisi, 63 mm genişliğindeki numunede 43 mm yırtılma mesafesi verir. ISO ve ASTM numunelerinin aynı kalıpla kesildiğini varsaymayın; raporladığınız standardın öngördüğü kalıbı kullanın ve farklı kalıplarla kesilmiş numuneleri tek sonuçta karıştırmayın.
Her mekanik tekstil testinde olduğu gibi yırtılma kuvveti de nem içeriğine bağlıdır. Numuneleri test öncesinde ISO 139 standart atmosferinde kondisyonlayın.
Rapordan önce
- Kumaş ISO 13937-1'in kapsamında mı, yoksa başka bir bölüm daha mı uygun?
- Okumalar takılı sarkacın çalışma aralığına düştü mü?
- Sapan ya da kayan yırtıklar ortalamaya katılmadan ayrıldı mı?
- Raporda yalnız "çözgü/atkı" değil, hangi ipliklerin koparıldığı yazıyor mu?
- Teraziye alma, serbest salınım, çeneler ve bıçak kontrol edildi mi?
- Numuneler ISO 139'a göre kondisyonlandı mı?
Elmendorf yırtılma cihazımız değiştirilebilir aralıklarla 800 cN'den 6400 cN'ye kadar kapasite sunar ve istatistikleri doğrudan ekranda verir. Bu cihazı, ISO 13937'nin diğer bölümleri için kullanılan çekme cihazlarımızla birlikte İstanbul'daki kendi atölyemizde üretiyoruz.