Öğlene kadar dizinde torbalanan streç denim. Bir gün sonra belden bollaşan tayt. Bir sezonda formunu kaybeden mayo. Bunların hiçbiri mukavemet hatası değildir; hepsi kalıcı uzama (growth) hatasıdır — kumaşın gerilip bırakıldıktan sonra koruduğu fazladan boy.
Giyimlik kumaşlarda bu alanda iki ASTM yöntemi öne çıkar ve birbirinin yerine kullanılamazlar.
Bir değil, üç özellik
- Esneme (fabric stretch) — kumaşın belirli bir kuvvet altında ne kadar uzadığı; kuvvet uygulanırken ölçülür.
- Kalıcı uzama (fabric growth) — kuvvet veya uzatma kaldırıldıktan sonra, belirtilen bir dinlenme süresinin sonunda kumaşın ne kadar uzun kaldığı.
- Geri toparlanma (recovery) — uzamanın kumaş tarafından geri kazanılan payı.
Bir kumaş cömertçe esneyip yine de kötü bir kalıcı uzama gösterebilir. Yalnızca "esneme %" isteyen şartnameler, tüketicinin asıl şikâyet ettiği özelliği kaçırır.
ASTM D2594: düşük güçlü örme kumaşlar
ASTM D2594, düşük güçlü esneme uygulamaları için tasarlanmış örme kumaşların esneme ve kalıcı uzamasını kapsar. Destek amaçlı veya yüksek güç gerektiren kumaşlar için açıkça uygun değildir. Yöntem bir asılı yük testidir: üzerinde referans işaretleri olan halka şeklindeki numune bir askı düzeneği ve ağırlıklar ya da bir tansiyometreyle gerilir, işaretler hafif bir cetvelle ölçülür.
Yöntem iki kullanım alanını ayırır ve bunlar farklı koşullarda test edilir:
- Bol kesim giyim ("konfor esnemesi") — spor giyim ve benzerleri.
- Vücuda oturan giyim ("yarı destek") — mayo, paçası bağlı pantolon ve diğer dar giysiler.
Örneğin 2004 baskısında kalıcı uzama, halkanın belirli bir yüzde uzamada (çubuk ve sıra yönüne ve kullanım sınıfına göre farklı) iki saat tutulması, ardından 60 saniye ve bir saat dinlendikten sonra ölçülmesiyle bulunuyordu. Esneme ise kullanım alanına göre 5 lbf veya 10 lbf kuvvet altında, dört alıştırma çevriminden sonra ölçülüyordu. Yöntem o tarihten beri revize edildi (2020 baskısı listeleniyor); kesin değerler için güncel metne bakın.
2004 baskısındaki bir cümle özellikle dikkat ister: yöntemin laboratuvarlar arası hassasiyeti zayıf olduğu bilindiği için ticari sevkiyatların kabul testinde kullanılması önerilmiyordu. D2594 sonuçlarıyla teslimat kabul veya reddediyorsanız, önce tedarikçinizle prosedürü ve bir karşılaştırma testini netleştirin.
ASTM D3107: esnek ipliklerle dokunmuş kumaşlar
ASTM D3107, tamamen veya kısmen esnek ipliklerle dokunmuş kumaşların esneme, kalıcı uzama ve geri toparlanmasını kapsar. 2003 baskısında yüksek esnemeli (%12'den fazla) ve düşük kuvvetten iyi toparlanan dokuma kumaşları hedefler ve sektörde yaygın iki kuvvet seçeneği sunar: 1,35 kg (3 lb) ve 1,8 kg (4 lb).
D3107 kalıcı uzamayı birden fazla şekilde ölçer — belirli bir kuvvetten sonra ve numune belirli bir uzamada tutulduktan sonra — ve saniyelerden iki saate kadar birkaç dinlenme süresinde okur. Kopma uzaması testi değildir; o, şerit kopma yönteminin işidir.
Tuzak 1: Yapıya uymayan yöntem
D3107'ye göre test edilmiş bir streç örme ya da D2594'e göre test edilmiş bir streç dokuma, hiçbir şartnamenin hesaba katmadığı bir sayı üretir. Seçmeden önce yapıyı ve kullanım alanını kontrol edin. Yüksek güçlü destek kumaşları için D2594'ün kendisi sizi başka yöntemlere yönlendirir.
Tuzak 2: Yanlış kullanım sınıfı
D2594'te bol kesim ve vücuda oturan giyim koşulları farklı uzama ve kuvvetler kullanır. Aynı kumaş iki koşulda test edildiğinde iki farklı kalıcı uzama verir ve ikisi de doğrudur. Kullanım alanı bilinmiyorsa 2004 baskısı ikisinde de test etmeyi önerir. Hangisinin kullanıldığını her zaman raporlayın.
Tuzak 3: Dinlenme süresi yazılmamış
Kumaş dinlendikçe kalıcı uzama azalır. Bırakıldıktan 60 saniye sonra ölçülen kalıcı uzama ile bir saat sonra ölçülen, aynı kumaşı iki ayrı anda anlatır; hiçbiri "asıl" değer değildir. Dinlenme süresi olmadan "kalıcı uzama %6" diyen bir rapor hiçbir şeyle karşılaştırılamaz. Yöntemin istediği her aralığı süresiyle birlikte raporlayın.
Tuzak 4: Kontrolsüz süre ve elleçleme
Esneme testleri zamanlıdır: numunenin ne kadar uzatılmış tutulduğu, her alıştırma çevriminin ne kadar sürdüğü, okumanın ne zaman yapıldığı. Birkaç numune aynı anda çalışırken bunları tutarlı tutan şey duvar saati değil, her istasyon için ayrı zamanlayıcıdır. Adımlar arasında numuneyi nazikçe tutun; halkayı "yerine otursun" diye çekip düzeltmek, kayda geçmeyen fazladan bir çevrimdir.
Tuzak 5: Kondisyonlanmamış numune ve kimsenin kontrol etmediği ağırlıklar
İki yöntem de tekstil için standart atmosferde (ASTM D1776) test eder. Elastan ve naylon karışımları nem ve sıcaklığa tepki verir. Ağırlıklar ve tansiyometreler birer ölçüm aletidir; kalibrasyona dâhil edin ve farklı yöntemlerin ağırlık setlerini fiziksel olarak ayrı tutun.
Asılı yük mü, çekme cihazı mı?
Avrupa pratiğinde sıkça EN 14704-1 kullanılır; bu, çekme test cihazında tekrarlı yükleme çevrimleriyle yapılan, kumaş elastikiyeti için bir şerit testidir. Çevrimli çekme testinin sonucu ile statik asılı yük testinin sonucu, rakamlar benzer görünse bile birbirinin yerine geçmez. Şartname hangi yöntemi söylüyorsa onu seçin.
Çok istasyonlu esneme ve geri toparlanma test cihazımız, 3 veya 6 istasyonlu versiyonlarda, her istasyon için ayrı zamanlayıcıyla birkaç numuneyi aynı anda test eder; ağırlık setleri uygulayacağınız yönteme göre seçilir. Cihaz ve işaretleme şablonuyla birlikte gelen kumaş ekstensiyometremiz İstanbul'daki kendi atölyemizde üretilir.