Şikâyet çoğu zaman bir fotoğrafla gelir: yan dikişi önden görünür hâle gelmiş bir tişört ya da iç dikişi kaval kemiğine doğru sarmal çizen bir pantolon paçası. Kumaş çekme sınırları içindedir. Sadece dönmüştür.
AATCC 179'un ölçtüğü şey bu dönmedir. Çekme değildir; yalnızca AATCC 135 yapan bir laboratuvar bunu görmez.
Yöntem neyi ölçer?
AATCC 179 (Ev Tipi Yıkama Sonrası Kumaşlarda Çarpıklık Değişimi) ev tipi yıkamaya uygun dokuma ve örme kumaşlara ve giysilere uygulanır. Yıkamadan önce numuneye işaretler konur, numune yıkanır ve ardından işaretlerin hizası ölçülür. Sonuç, yüzde çarpıklık ve çarpıklığın yönüdür.
Terimleri ayırmakta fayda var:
- Çarpıklık (skewness) — atkı iplikleri veya örgü sıraları, kumaş kenarına dik bir çizgiden açısal olarak sapmıştır.
- Giysi dönmesi (tork veya spiralite de denir) — yıkama sırasında kumaştaki gizli gerilimler serbest kaldıkça giysinin panelleri birbirine göre döner.
AATCC 179, yıkamanın yol açtığı değişimi ölçer. Kumaşın teslim alındığı hâldeki çarpıklık ayrı bir özelliktir ve ASTM D3882 gibi eğiklik-çarpıklık (bow and skew) yöntemleriyle ölçülür. Düz iplik hattından sapık apre edilmiş bir kumaş, teslimde yüksek çarpıklık gösterip yıkamada az değişebilir; tersi de olabilir.
ISO'nun yıkama sonrası spiralite için kendi yolu ISO 16322 serisidir; AATCC 179'un eski baskıları bu seriyi ilgili standart olarak gösteriyordu.
Tuzak 1: Farklı baskılardan gelen raporları karşılaştırmak
En çok karışıklığa yol açan budur; çünkü yöntem görünür iki noktada değişti.
| Eski baskılar (ör. 2004 metni) | Güncel TM179-2025 (AATCC özeti) | |
|---|---|---|
| Ölçüm öncesi yıkama | Beş çevrim ya da kararlaştırılan sayı | İki standart yıkama çevrimi |
| Sonucun işareti | Hesaplama seçeneği 1'de sola çarpıklık artı, sağa eksi | Hesaplamalar eksi değer vermez; yön ayrıca kaydedilir |
Eski bir rapordaki "−%4,1" ile yeni bir rapordaki "%4,1, sağa" aynı davranışı anlatıyor olabilir. İki çevrimden sonraki yeni rapor ile beş çevrimden sonraki eski rapor ise aynı testi anlatmaz. Müşteri bu sezonun sonucunu eski bir şartnamedeki rakamla karşılaştırıyorsa, eski rakamın hangi baskıdan ve kaç çevrimden geldiğini kontrol edin.
Tuzak 2: Numune zaten çarpıktı
AATCC 179, yıkanmamış hâlde çarpık olan kumaş ve giysilerin — hatalı apre ya da hatalı dikim nedeniyle — yanıltıcı sonuç verebileceği uyarısını yapar. İşaretlemeden önce sıralar zaten açılıysa, ölçtüğünüz "değişim" kısmen kumaşın zorlandığı konumdan geri gevşemesidir.
İşaretlemeden önce numuneyi düz serin ve örgü sıraları ya da atkı iplikleri boyunca bakın. Gözle görülür sapma varsa kaydedin; iki etkinin birbirine karışmaması için teslim hâlindeki çarpıklığı ayrıca ölçmeyi düşünün.
Tuzak 3: Tüp örgünün yanlış hazırlanması
AATCC 179'un eski baskıları ayrımı net yapıyordu: tüp hâlinde kullanılacak tüp örgü kumaş (iç çamaşırı, sweatshirt, polo yaka) tüp hâlinde test edilir; açılıp düz kesilecek tüp kumaş açılır ve düz işlenir. Tüp gövde kumaşını açılmış düz numune olarak test etmek, giysideki dönmeyi üreten kısıtın kendisini ortadan kaldırır.
Tuzak 4: Kırışık numunede ölçüm
AATCC 179'un kullandığı köşegen veya dik mesafeler, ölçülen sapmaya göre uzundur. Ölçüm hattını kesen bir kabarıklık ya da kırışıklık mesafeyi kısaltır. Yıkamadan sonra numuneyi kondisyonlayın, gerdirmeden düz bir yüzeye serin ve yalnızca katları açacak kadar düzeltin. Çekmede olduğu gibi, yöntem ve kullanım gerektirmedikçe ütülemeyin.
Tuzak 5: Laboratuvarlar arasında farklı hesaplama seçeneği
Yöntem birden fazla işaretleme ve hesaplama seçeneği sundu: kumaş numunesi için kare işaretleme ve köşegen ölçümü, giysi panelleri için ters T işaretleme. Eski baskılar seçeneklerin matematiksel olarak birbirine bağlı olduğunu, ama veri karşılaştıran laboratuvarların aynı seçeneği kullanması gerektiğini açıkça söylüyordu. Seçeneği rapora yazın.
Tuzak 6: Yönü kaydetmemek
Güncel baskıda sonuç eksi değer almadığı için yön bilgisi yalnızca sizin kaydınızda yaşar. "%3,8" tek başına sola mı sağa mı döndüğünü söylemez; oysa kumaş üretiminde düzeltme kararı tam olarak bu yöne bağlıdır. Yönü bilinmeyen bir sonuçla üretimde hiçbir ayar doğru yöne çekilemez. Her numune için yönü, ölçümü yapan kişi o anda yazsın; sonradan fotoğraftan çıkarmaya çalışmayın.
Kumaş mı, giysi mi?
Kumaş testi eğilimi öngörür. Giysi testi sonucu gösterir; çünkü giysideki dönme, panellerin nasıl kesilip dikildiğine de bağlıdır. Şikâyet bitmiş giysiyle ilgiliyse yalnızca kumaş numunesini değil giysiyi — en büyük panelleri — test edin.
Rapor kontrol listesi
- AATCC 179 baskısı ve yıkama çevrimi sayısı.
- Yıkama çevrimi, sıcaklık ve kurutma prosedürü (kelimeyle).
- Kumaş mı giysi mi; örgüde tüp mü açık mı.
- Kullanılan işaretleme ve hesaplama seçeneği.
- Her numune için yüzde çarpıklık ve yön, ayrıca ortalama.
- Yıkama öncesinde görülen çarpıklık.
AATCC 179, AATCC 135 ile aynı üstten yüklemeli makinede ve tamburlu kurutucuda yapılır; iki test aynı yıkama koşullarını paylaşır. AATCC çekmezlik yıkama makinemizi ve AATCC tamburlu kurutucumuzu İstanbul'daki kendi atölyemizde üretiyoruz.